Kürt edebiyatının öncü romancılarından Mehmed Uzun, modern Kürt edebiyatının inşasında üstlendiği rol ile her geçen yıl daha fazla tartışılıyor, yeniden okunuyor. Doç. Dr. Zülküf Ergün, gerçekleştirdiği kapsamlı sunumda Uzun’un romancılığını “modern bakış çabası” üzerinden ele alarak önemli değerlendirmelerde bulundu.

Ergün’e göre Mehmed Uzun, yasaklı ve baskı altındaki bir dilde modern edebiyat üretmenin zorluğunu derinden yaşamış bir yazar. Bu nedenle eserlerini yalnızca yazmakla kalmadı; aynı zamanda Kürt edebi geleneğini araştırdı, kaynaklarını topladı ve geleceğe taşımak için sistematik bir çaba yürüttü.

Modern Kürt edebiyatının kırılma noktası: Mehmed Uzun’un yönünü Batı’ya çevirmesi

Sunumda özellikle 1923–1980 yılları arasındaki kopuşun Kürt edebiyatında büyük bir boşluk yarattığına dikkat çeken Ergün, bu dönemde kuzeyde yaşayan Kürtlerin modern bir edebiyat oluşturma fırsatından mahrum bırakıldığını vurguladı. Mehmed Uzun’un İsveç’e yerleşerek yazarlığını sürdürmesi, bu kırılmayı onarma çabasının bir parçası olarak değerlendiriliyor.

Ergün’e göre Uzun’un yurtdışına yerleşmesi ona büyük bir soru yöneltti:
“Modern bir Kürt edebiyatı var mı?”

Bu soru, Uzun’un romanlarını yazmadan önce kapsamlı araştırmalar yapmasına ve Kürt edebiyatının köklerini sistemli şekilde incelemesine yol açtı.

Folklor ve modernlik: Uzun’un edebi kaynakları

Akademisyen Ergün, Mehmed Uzun’un folkloru yalnızca bir kültürel öğe olarak değil, modernliğin temel kaynaklarından biri olarak değerlendirdiğini belirtiyor. Almanya’daki romantik akımın halk edebiyatına dönüşünün benzer bir yansımasını Mehmed Uzun’da görmek mümkün.

Uzun’un romanlarında dengbêj, destan anlatıcısı, şarkıcı, hikâye anlatıcısı gibi figürlerin önemli bir yer tutması bu yaklaşımın sonucu.
Yaşlı Rınd’ın Ölümü, Evdale Zeynike ve Dicle’nin Yakarışı, bu bağın en güçlü şekilde hissedildiği romanlar olarak öne çıkıyor.

Dil estetiği: Asimilasyon karşısında edebi direniş

Ergün sunumunda, Uzun’un en büyük çabasının Kürtçeye estetik ve prestij kazandırmak olduğunu özellikle vurguladı. Uzun’a göre bir halkın dili değer kazandığında, o toplumun geleceğe dair inancı da güçlenir. Bu nedenle romanlarında dili titizlikle işledi, sözcüklerin estetiğine büyük önem verdi.

Akademisyen, Uzun’un bu çabasını şöyle özetledi:
“Kürtçe artık sadece sokak dili olmamalı; modern bir edebiyatın da dili olmalı.”

Bağımsız sanat ve kişisel yazarlık anlayışı

Sunumda yer alan bir diğer önemli başlık, Mehmed Uzun’un sanatçının bağımsızlığı üzerine kurduğu görüşlerdi. Uzun’a göre modern dünya bireyin özgürlüğünü esas alır; sanatçı da aşiret, ideoloji veya cemaat baskısından bağımsız olmalıdır. Ergün, Dengbêj Biro romanının bu düşüncenin en açık biçimde işlendiği metin olduğuna dikkat çekti.

Yaşlı Rınd: Modern Kürt edebiyatının sembolik ustası

Ergün, Yaşlı Rınd’ın Ölümü romanındaki Yaşlı Rınd karakterinin sembolik bir figür olduğunu belirterek şu noktayı öne çıkardı:

“Yaşlı Rınd; Cigerxwin, Osman Sabri, Mele Hasan gibi birçok Kürt aydınının ortak bir izdüşümüdür.”

Bu karakter hem modern dünyayı hem halk geleneğini bilen, iki kültürü birbirine bağlayan bir “köprü” olarak yorumlanıyor.

Botan Beyliği ve Bedirhan ailesi: Modernliğin tarihi arka planı

Doç. Dr. Ergün, Mehmed Uzun’un modern Kürt edebiyatının köklerini Botan Beyliği ve özellikle Bedirhan ailesi üzerinden kurduğunu ifade etti.
Kader Kuyusu romanında Celadet Bedirhan’ın baş karakter olması, Uzun’un bu aydın kuşağına verdiği önemin göstergesi.

Akademisyen, Uzun’un Bedirhanlara yönelik idealize edici tutumunun nedeni olarak şunu belirtti:
“Kürt modernleşmesinin ilk işaretleri Bedirhan ailesiyle belirginleşmiştir.”